++++++++++

2008… een nieuw jaar, met wellicht weer vele nieuwe ontdekkingen en ontwikkelingen. Het libellengeweld is natuurlijk nog niet losgebarsten, alle larven lopen nog lekker onder water en wij moeten het nog zien vol te houden met winderig, regenachtig weer en de hoop op een vroege lente. Maar er zijn natuurlijk nog altijd Winterjuffers (sympecma).

Het laatste nummer van Brachytron over de Noordse winterjuffer SYMPPAED in Nederland was indrukwekkend en heeft diverse mensen motivatie gegeven om te gaan zoeken naar winterse winterjuffers. Sommigen hebben dit met succes gedaan en vonden overwinterende Bruine winterjuffers SYMPFUSC. Zij doen verslag in deze nieuwsbrief. Anderen werden hierdoor geïnspireerd en hebben plannen gemaakt om binnenkort gezamenlijk te gaan zoeken.

 

Ondertussen sloop in Limburg een exotische Ischnura uit een aquarium en ook de jaarlijkse Libellenstudiedag komt er al weer aan. Dat alles lijkt ons reden genoeg om toch even uit die libellenwinterslaap te komen.

 

Groeten,

Johan van ’t Bosch, Garry Bakker & Theo Muusse

 

Dit jaar zal de Libellennieuwsbrief weer verzorgd worden door bovenstaande mensen, ondersteund en versterkt door Marcel Hospers. Andre Hospers en Remco Hofland.

 

Heb je een leuke waarneming - een libel op een plaats waar je 'm nooit eerder zag, afwijkend gedrag, opvallende aantallen, een interessant libellengebied(je) of een bijzondere predator meel dit dan naar Libellennieuwsbrief@yahoogroups.com.

Aanmelden voor de Libellennieuwsbrief Nederland kan door een e-mail te sturen naar Libellennieuwsbrief-subscribe@yahoogroups.com.

Nalezen van oudere berichten kan op de Libellennieuwsbriefwebsite http://pets.groups.yahoo.com/group/Libellennieuwsbrief

 

++++++++++

De Bruine winterjuffer SYMPFUSC neemt snel in aantal toe. Ze is de status zeldzaam nog niet zo lang geleden kwijt geraakt. Als je naar het overzicht van de waarnemingen op waarneming.nl kijkt, dan kun je uit nagenoeg elke provincie waarnemingen zien, misschien met uitzondering van Groningen. Ook zijn enkele bolwerken zichtbaar, omgeving noordoost Brabant/Nijmegen; omgeving ’t Gooi/Bilthoven-Utrecht en de duinen van Noord en Zuid Holland. Ook uit Zuid-Limburg zijn er veel waarnemingen en op de Veluwe neemt het aantal waarnemingen sterk toe. In Noord-Holland worden in 2007 voor het eerst grotere aantallen waargenomen, terwijl dat in Zuid-Holland al eerder het geval was (gebaseerd op de gegevens van waarneming.nl).

 

Het is bekend dat Bruine winterjuffers, net zoals Noordse winterjuffers SYMPPAED - zie de laatste Brachytron - als imago overwinteren. Nu de aantallen toenemen, wordt het gemakkelijker daar onderzoek naar te doen. André den Ouden heeft de Bruine winterjuffers in de omgeving van Nijmegen (Hatertse vennen) een winter lang gevolgd tijdens de winter 2006/2007 en doet dit ook deze winter weer. Hij heeft al meerdere locaties gevonden waar de Bruine winterjuffers overwinteren en heeft ze zelfs zwaar berijpt aangetroffen, wat erg mooie plaatjes oplevert. Geïnspireerd door de waarnemingen van André en de mooie plaatjes en ook door het themanummer over de noordse winterjuffer en het project Paedisca en geholpen door de beschrijving van de biotopen en de waarnemingen op waarneming.nl heeft John van Roosmalen ook in de duinen van Noord-Holland, nabij Castricum overwinterende Bruine winterjuffers gevonden.

 

Andre den Ouden en John van Roosmalen

 

++++++++++

 

Het is een kwestie van heel veel geduld, heel veel tijd maar vooral het besef dat ze zich 's winters verstoppen in plaats van weg te vliegen als ze je zien ..... Bruine winterjuffers heb ik de afgelopen twee jaar op 25 plekken in mijn omgeving (Grave) gevonden. Tot op heden heb ik alleen op drie plekken rond de Hatertse vennen overwinteraars gevonden. Het totale aantal overwinterende dieren dat ik gevolgd heb betrof in de winter van 2006/2007 (december - januari) 18 exemplaren. In de winter van 2007/2008 (december - januari) tot op heden 16 exemplaren.

 

Van de drie winterkwartieren is er momenteel één niet meer geschikt voor overwinterende winterjuffers. Dit komt door grootschalige (gemechaniseerde) kap van dennenbomen en intensieve begrazing van de heide tot laat in het jaar door een schaapskudde. Met name in het vruchteloos zoeken heb ik veel tijd gestoken en toch zijn ze er: op mooie dagen in oktober, november en februari vliegen ze op heel veel plekken.

 

Vanaf medio augustus zijn de dieren niet meer bij het voortplantingswater aanwezig en zoeken ze foerageerplekken op waar ze actief jagend aansterken voor de winter. Mijn ervaring tot nu toe is dat je de meeste kans op succes hebt als je planmatig te werk gaat. In de eerste helft van november, op dagen met zon en een temperatuur in de luwte van boven de 12 à 15 graden, ga ik overwinteringsplekken zoeken; dan vliegen ze nog. Je kunt dat ook zien aan het gegeven dat ze dan meestal nog horizontaal gaan zitten, de dieren die al in winterrust zijn vliegen niet meer en zitten of hangen volgens mijn ervaring altijd verticaal. Gebieden met kans zijn structuurrijke heideveldjes, open plekken in niet al te dicht bos, kruiden- en struweelrijke bosranden op het zuiden etc.: bij de Hatertse vennen zijn deze plekken 450 tot 750 meter van het voortplantingswater verwijderd.

 

Als je in november een locatie gevonden hebt waar tijdens één waarneming minimaal dertig dieren actief zijn, is er volgens mij een gerede kans dat je in december en januari overwinteraars vindt. Daarna ga ik dan wel minimaal twee keer per week op zoek om overwinteraars te vinden (en om de gevonden zitplaatsen regelmatig na te lopen). Ik heb dan altijd een digitale thermometer bij me en noteer de temperatuur.

 

Indien de temperatuur in november of begin december op zonnige en windstille dagen op de overwinterplekken toch weer boven de 12 à 13 graden komt gaan ze (vliegend) foerageren op wintermuggen en zitten ze daarna (helaas) op een andere plek. Bij een temperatuur tussen de 8 en 12 graden zijn ze goed in staat om zich lopend te verplaatsen (verstoppen) bij verstoring. Beneden deze temperatuur draaien ze zich van je weg achter de heidestengels waarop ze zitten indien je dichterbij komt dan 1,5 à 2 meter. Je ziet dan vaak alleen de ogen aan weerszijden van het takje.

 

De grootste kans om ze te vinden heb je als de temperatuur flink laag is, hoe kouder hoe beter, want dan verbergen ze zich eigenlijk niet meer tenzij je heel dichtbij komt. Ook als het stevig waait en/of regent heb je een grotere kans om ze te vinden omdat ze dan in de luwte van de stengels of takjes blijven zitten en zich bijna niet van je wegdraaien als ze je zien naderen. In dit geval loop je zelf tegen de wind en de regen in.

Het eigenlijke zoeken vergt veel geduld en een goed oog voor alles wat afwijkt in de vegetatie. Loop langzaam en zonder abrupte bewegingen; op dezelfde manier als in het voorjaar en de zomer als je zittende juffers benadert. De meeste heb ik gevonden door voor geschikte heidestruiken op de grond te gaan zitten en ze centimeter voor centimeter visueel te 'scannen'. Als ze echt in winterrust zijn lijkt de waslaag op de thorax een ietwat bleke naar lichtblauw neigende kleur te krijgen: deze kleur is opvallend en wijkt af van de vegetatie. Als je er een gevonden hebt, blijf dan zoeken: vaak zit er dan meer dan een! Volgens mij houden ze wel van wat gezelschap!

 

De drie plekken waar ik ze gevonden heb zijn kleine heideveldjes op zuidhellingen van oude rivierduinen omringd door bospercelen met grove den. Op deze overwinterplekken zijn de favoriete heidestruiken relatief sterk verhout met veel stengels van 5 a 8 mm dikte. De favoriete zitplekken in zo'n struikje worden gevormd door de plekken waar de stengel zich vertakt (als de baleinen van een paraplu) op een hoogte van 20 tot 60 cm boven de grond.

 

Ik heb wel eens het (speculatieve) idee dat de struikjes bij de bosrand favoriet zijn omdat hier veel afgevallen dennennaalden in de struikjes hangen die op het eerste gezicht qua kleur en afmetingen wel wat op de overwinterende dieren lijken: winterjuffers zijn het hele jaar maar vooral in winterrust echte camouflagekunstenaars! De meeste dieren zitten 10 à 15 meter verwijderd van de bosrand op plekken waar de zon van zonsopkomst tot ongeveer twee uur 's middags schijnt. (Het is opvallend dat op de overwinteringplekken in de Hatertse Vennen in augustus en september ook de Steppesprinkhaan (Chorthippus vagans) te vinden is op de zandige, open plekken in de heideveldjes).

 

De juffers zitten ook wel op 1e en 2e jaars (levende) stammetjes van jonge struikjes of boompjes op 10 tot 30 cm hoogte tussen de heidestruiken. Deze zitplaatsen schijnen mij echter wel gevoeliger voor predatie door muizen en vogels: dieren die op deze stammetjes overwinteren bleken vaak verdwenen bij volgende bezoeken. Als het wat warmer wordt klimmen ze hoger en dalen weer af bij lagere temperaturen. Ook als ze op kale heidestengels zitten heb ik dit van hoogte verwisselen bij veranderende temperatuur waargenomen.

De overwinteringsplekken kenmerken zich door de zonbeschenen zuidhellingen die aan de noordzijde door de helling en aan de westzijde tegen de wind beschut worden door (dennen)bos: de heidestruiken hebben een ondergrond van mos dat mijns inziens een vochtig microklimaat schept en de dieren behoedt tegen uitdroging.

 

Als de temperatuur beneden de 12 à 13 graden is in de winter, zullen ze niet vliegen. Opjagen om ze te vinden zal niet helpen, volgens mij is het ze ook fysiek onmogelijk om te vliegen! Als je (per ongeluk) tegen de zitplaats stoot, laten ze zich in de begroeiing vallen. Bij temperaturen van meer dan vijf graden beneden nul en als ze berijpt zijn bewegen ze bijna niet meer, alleen zie je de donkere pigmentvlekken in de ogen zich (schijnbaar) verplaatsen als je zelf van standpunt verandert: een fascinerend gezicht! In februari 2007 was het al heel vroeg warm, op 3 februari zag ik toen de eerste vliegende winterjuffer al weer en daarmee was de eigenlijke overwinteringsperiode voorbij.

 

Andre den Ouden

 

++++++++++

 

Het beeld wat Andre schetst komt grotendeels overeen voor mijn waarnemingen in de Noord-Hollandse duinen. Ook hier trof ik ze aan op een beschutte plek (tegen de wind en in de laagstaande winterzon), op ca. 20-60 cm hoogte, verticaal hangend aan stammetjes met een diameter van 3 tot 8 mm (kennelijk een handige maat voor de pootjes?). Een verschil is dat ze hier (tot nu toe door mij op één plek waargenomen) niet op hei zaten, maar op jonge boompjes. Die boompjes stonden met hun voet in dun slierterig gras dat tot ca. 15 a 20 cm hoog komt. Ook hier aan de bosrand en met dennennaalden in de struikjes voor extra camouflage. Mijn eerst waarneming was op 2 januari bij ca. 0°C en een straffe wind. Het was rond het middaguur en de zon scheen. Ik heb alleen gezocht op zonbeschenen plaatsen.

 

Vooraf had ik twee locaties geselecteerd. De eerste was het dichtst bij het voortplantingswater en achtte ik het meest kansrijk, maar daar trof ik niks aan. Op de tweede locatie was het raak. Het moment dat in je blikveld een winterjuffer verschijnt en dat je je realiseert dat je er daadwerkelijk een gevonden hebt is onbeschrijfelijk, een onvergetelijke ervaring, met dank aan Andr€ ¦é.

 

De tweede keer dat ik ging zoeken om ze proberen terug te vinden was het geen best weer, harde wind (ca, 6 bft) en regen bij ca. 7 °C. Normaal blijf je dan thuis, zeker voor libellen. Maar omdat ik had afgesproken met Harm Niesen, besloten we om toch maar te gaan. En warempel, ze zaten er ook nog. Dit keer kon ik er zelfs meer vinden dan de vorige keer, zeven nu tegen drie de eerste keer! In twee struikjes zaten er twee, waarbij er dan één verder naar onderen zat, zo’n beetje in de bovenkant van het gras. Eén van de zeven zat wat hoger dan de anderen en nauwelijks beschut. Dit is ook zichtbaar op de foto’s op waarneming.nl.

 

John van Roosmalen

 

++++++++++

 

Bovenstaande successen zijn een paar van de weinige in Nederland tot nu toe. Misschien zijn er nog wel vaker Noordse winterjuffers SYMPPAED overwinterend gevonden dan Bruine SYMPFUSC. Reden te meer om eens goed potenti€ ¦ële overwinterplekken onder de loep te nemen. Al hadden we daar, gezien de ervaringen van beide heren hierboven misschien beter al eerder (in november?) mee kunnen beginnen.

 

Via het forum van waarneming.nl zijn tot nu toe 2 zoekacties gepland:

Donderdag 7 februari 2008, Noord-Drenthe, Noordse winterjuffers: http://forum.waarneming.nl/forum/index.php?showtopic=41874

Zaterdag 9 februari 2008, Meijendel. Bruine winterjuffers: http://forum.waarneming.nl/forum/index.php?showtopic=41789

Wil je je daarbij aansluiten, dan kan dat natuurlijk. E-mail even een van de betrokkenen die je in het forum kunt vinden.

 

Nog leuker is het wanneer er meer zoekacties op touw worden gezet. Zijn er bij jou in de omgeving mogelijk overwinterplekken? Kun je met een aantal andere ge€ ¦ïnteresseerden een keer goed gaan zoeken in die omgeving? Alle initiatieven worden natuurlijk toegejuicht. Heb je plannen of ben je succesvol of onsuccesvol geweest? Meld het via de libellennieuwsbrief of op het forum van waarneming.nl. Tips en suggesties voor het uitzoeken van locaties en bij het zoeken kun je natuurlijk vinden in bovenstaande bijdrage van John en Andre.

 

Groeten,

Johan van € ‘t Bosch

 

++++++++++

 

Zondag 27 januari 2008 vond mijn broer een Waterjuffer Ischnura spec. in de buurt van ons aquarium (Heythuizen, Limburgs). Hij kwam direct naar mij toe om hem te laten zien., Mijn 1e indruk was een Lantaarntje ISCHELEG dat mogelijk overwinterde binnenshuis. Na beter kijken en nadat diverse mensen op het forum van waarneming.nl de foto’s hadden bekeken, bleek het echter geen Europese soort te zijn.

Na uitzoek werk door mensen op het forum van waarneming.nl, blijkt het waarschijnlijk te gaan om een I. senegalensis, een exotische soort die nog niet eerder in Nederland is gevonden. Deze soort is wijd verspreid in Afrika en Azië en is daar op veel plekken de algemeenste Ischnura soort. Mede de zeer lange onderste achterlijfsaanhangsels passen goed op deze soort en niet op alle op Lantaarntje ISCHELEG lijkende Ischnura’s uit onze regio (zie Dijkstra en Lewington) of de gelijkende Rambur’s forktail ISCHRAMB uit de Amerika. Foto's staan op waarneming.nl onder deze link: <http://waarneming.nl/wn_details.php?id=3537514>. Het exemplaar is bewaard; het wachten is op een bevestiging van de determinatie

 

Het meest waarschijnlijke is dat dit exemplaar is uitgeslopen uit het aquarium, nadat hij daar eerder als larve in terecht was gekomen. Hij zou bijvoorbeeld aangevoerd kunnen zijn met het inbrengen van aquariumplanten. Bij navraag bij de winkel waar het plantmateriaal is aangeschaft, bleek dat al het plantmateriaal rechtstreeks uit Singapore wordt geimporteerd. Het hele aquarium is ondertussen na gekeken op een eventueel larvenhuidje, maar dit is niet gevonden.

Zoals gemeld zou dit de eerste keer zijn dat deze soort in Nederland is aangetroffen. Eerder is ISCHSENE wel gevonden in Groot-Brittannië en Finland. Dit blijkt uit het lijstje met exotische soorten op pagina 48 van de nieuwste druk van de Veldgids Libellen (Bos, Wascher, Reinboud). Andere exoten die op een vergelijkbare manier in Nederland zijn vastgesteld:

Agriocnemis femina (Azië)

Ictinogomphus decoratus melaenops (Azië)

Celithemis eponina (Amerika)

Crocothemis servilia (Azië)

Neurothemis fluctuans (Azië)

 

Jeroen Nagtegaal en Johan van ‘t Bosch

 

++++++++++

 

Zaterdag 29 maart is het weer zover: de NVL Libellenstudiedag 2008. Precies op het moment dat we allemaal de winter echt zat zijn en verlangen naar het uitsluipen van de eerste voorjaarslibellen. De libellenstudiedag kan ons weer over dat laatste dipje heen tillen. De studiedag vind plaats in het Ecodrome te Zwolle en heeft ook dit jaar een uitgebreid en gevarieerd programma (onder voorbehoud).

 

10.25 Opening door dagvoorzitter Robert Ketelaar

10.30 Libellen van de Kampina, Verslag van een inventarisatie in 2007, Douwe Schut (Natuurbalans - Limes Divergens)

10.45 De terugkeer van de rombouten, Marcel Wasscher

 

11.30 MysteryQuiz, Tim Termaat

11.45 Algemene Leden Vergadering

12.30 Quiz ontknoping

 

13.30 The appearances of American dragonflies and butterflies in Europe, Adrian Parr (GB)

14.15 Libellenatlas Mediterranean & North Africa + Red List, Vincent Kalkman

 

14.45 Libellenreis in Siberië, Robert Ketelaar

15.00 Presentatie larvenhuidjestabel Zygoptera, Thijs van Trigt en Jan Willem van Velzen

15.10 Jeugdbondpresentatie, NJN en JNM

15.20 (Libellen in Polen) ?

15.30 Libellen op Aruba, Theo Muusse

15.45 Prijsuitreiking Quiz

Datum: 29 maart 2008.

Plaats: Ecodrome, Zwolle.

Tijd: 10.30 - 15.30 uur. Zaal is om 10:00 uur open.

Bereikbaarheid: Goed met openbaar vervoer te bereiken.

Adres: Ecodrome Zwolle, Willemsvaart 19, 8019 AB Zwolle,

Telefoonnummer kantoor: 038-4237030

 

++++++++++

 

Libellennieuws Nederland (LNN) wordt gecompileerd in samenwerking met de Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie (NVL)

De NVL heeft als doel: het stimuleren van de studie naar en de bescherming van libellen. Vier maal per jaar geeft de NVL een Nieuwsbrief uit. Daarnaast verschijnt er tweemaal per jaar het blad Brachytron met artikelen over ecologie, gedrag en levenswijze van libellen, wetenschappelijke mededelingen en boekbesprekingen. Wilt u lid worden van de NVL? Dat kost slechts 13 Euro per jaar en voor jongeren tot 25 jaar 7 Euro.

Ieder nieuw lid ontvangt een speciale editie (in kleur) van de Brachytron met daarin artikelen over goede libellengebieden in Nederland. Voor meer informatie of een folder meel naar nvl@....

 

++++++++++